Kısa cevap
Çıkar çatışması örnekleri, çalışanın kişisel ilişkisinin, finansal çıkarının ya da dış görevinin şirket adına verdiği kararla kesiştiği durumlardır. En sık görülenler akraba istihdamı, yöneticinin ilişki içinde olduğu çalışanı değerlendirmesi, yan iş, tedarikçide pay sahipliği, ihale döneminde ağırlama ve yönetim kurulu üyesinin şirketle işlem yapmasıdır. Hepsi beyan, bağımsız değerlendirme ve kayıtla yönetilir.
Çıkar çatışması politikası olan şirketlerde sorun çoğu zaman tanımda değil, tanımı günlük olaya uygulamakta çıkar. Satın alma uzmanı kuzeninin firmasının teklif verdiğini fark ettiğinde ya da bir mühendis hafta sonu için rakip bir girişimden danışmanlık teklifi aldığında, ilk soru hep aynıdır: Bu durum beyan gerektirir mi?
Aşağıdaki 15 senaryo, iş hayatında en sık karşılaşılan çıkar çatışması örneklerini durum, tür, kırmızı bayrak ve kontrol başlıklarıyla anlatıyor.
Kavramın hukuki çerçevesi için çıkar çatışmasının hukuki tanımı yazısına, tür ayrımının ayrıntısı için gerçek, görünürdeki ve potansiyel çıkar çatışması yazısına bakabilirsiniz.
Çıkar çatışması nedir?
Çıkar çatışması, bir kişinin kişisel ilişkisinin, finansal çıkarının ya da başka bir rolünün, kurum adına verdiği kararı tarafsız biçimde vermesini etkilediği ya da etkiliyormuş gibi göründüğü durumdur. Tanımın ikinci yarısı uygulamada en çok gözden kaçan kısımdır. Fiilen etkilenmemiş bir karar da dışarıdan bakan için şüpheli görünüyorsa çatışma vardır.
Kamu görevlileri için bu tanım Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'in 13. maddesinde yer alır. Madde, görevin tarafsız ve objektif yürütülmesini etkileyen ya da etkiliyormuş gibi gözüken şahsi çıkarları çatışma sayar ve kamu görevlisinden potansiyel ya da gerçek çatışma konusunda dikkatli davranmasını bekler. Yönetmelik özel sektörü doğrudan bağlamaz, ancak şirket politikalarının çoğu bu tanımı esas alır.
Türk mevzuatı hangi çıkar çatışması örneklerini doğrudan düzenler?
Özel sektör için çıkar çatışmasını bütünüyle düzenleyen tek bir kanun bulunmaz; kurallar farklı kanunlara dağılmıştır. Senaryolarda en sık başvurulan hükümler şunlardır:
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu md. 393: Yönetim kurulu üyesi, kendisinin ya da eşinin, alt ve üst soyunun veya üçüncü derece dahil kan ve kayın hısımlarının şirket dışı kişisel menfaatinin şirket menfaatiyle çatıştığı konuların müzakeresine katılamaz.
- TTK md. 395: Yönetim kurulu üyesi genel kuruldan izin almadan şirketle kendisi veya başkası adına işlem yapamaz. Pay sahibi olmayan üyeler ve 393. maddede sayılan pay sahibi olmayan yakınları şirkete nakit borçlanamaz.
- TTK md. 396: Yönetim kurulu üyesi genel kurulun izni olmadan şirketin işletme konusuna giren türden ticari bir işlemi kendi veya başkası hesabına yapamaz.
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 396: İşçi, işverenin haklı menfaatini sadakatle korumak zorundadır. Hizmet ilişkisi sürdükçe sadakat borcuna aykırı olarak ücret karşılığında üçüncü kişiye hizmet veremez ve işvereniyle rekabete giremez.
- 2531 sayılı Kamu Görevlerinden Ayrılanların Yapamayacakları İşler Hakkında Kanun md. 2: Kamu görevinden ayrılanlar, ayrılmadan önceki iki yıl içinde çalıştıkları kuruma karşı, ayrılış tarihinden başlayarak üç yıl süreyle eski görev alanlarıyla ilgili konularda iş alamaz, taahhüde giremez, komisyonculuk ve temsilcilik yapamaz.
Aile ve ilişkiler hangi çıkar çatışması örneklerini doğurur?
1. Yönetici, ilişki içinde olduğu çalışanı değerlendiriyor
Bir bölge müdürü, doğrudan kendisine bağlı bir uzmanla duygusal ilişki içinde ve yıl sonu performans notunu kendisi veriyor. Not adil olsa bile ekip açısından görünürdeki bir çatışma vardır; prim ve terfi kararlarında ise çatışma gerçektir.
Kırmızı bayrak: İlişki ekipte bilindiği hâlde beyan edilmemesi, ilişkideki çalışana ekip ortalamasının belirgin biçimde üstünde not verilmesi. Kontrol: Beyandan sonra değerlendirme ve ücret kararlarının bir üst yöneticiye devredilmesi, gerekirse raporlama hattının değiştirilmesi.
2. Akrabanın işe alım sürecinde söz sahibi olmak
İK müdürünün yeğeni, müdürün yönettiği bir pozisyona başvuruyor. Aday nitelikli olabilir; sorun, işe alım kararının akrabası üzerinde söz sahibi olan kişide kalmasıdır. Bu, nepotizm tartışmalarının en tipik başlangıç noktasıdır ve gerçek bir çatışmadır.
Kırmızı bayrak: İlanın olağandan kısa süre açık kalması, mülakatı tek kişinin yapması. Kontrol: Yakınlığın başvuru aşamasında beyanı, müdürün süreçten çekilmesi ve kararın bağımsız bir panelce verilmesi.
3. Eşin ortağı olduğu firma teklif veriyor
Satın alma uzmanının eşi, şirkete temizlik hizmeti teklif eden firmanın ortağı. Uzman, teklifleri karşılaştıran ekipte yer alıyor. Değerlendirme başlamadan önce bu potansiyel bir çatışmadır; uzman puanlamaya katıldığı anda gerçek çatışmaya dönüşür. Yönetim kurulu düzeyinde benzer bir yakınlık için TTK md. 393 müzakereye katılmayı yasaklar; çalışan düzeyinde aynı kural politikayla kurulur.
Kırmızı bayrak: Teknik şartnameyi aynı uzmanın yazması, firmanın teklif öncesinde iç bilgiye erişmiş görünmesi. Kontrol: Tedarikçi kaydında çalışan yakınlığı sorusu ve uzmanın o ihalenin değerlendirmesinden çekilmesi.
Finansal çıkar ve yan iş ne zaman çatışma yaratır?
4. Tedarikçi şirkette pay sahipliği
Bir proje yöneticisi, şirketin yazılım tedarikçisinin halka açık olmayan paylarından küçük bir oran edinmiş ve sözleşme yenileme kararına katılıyor. Oran küçük olsa da karar sürecinde yer aldığı için çatışma gerçektir.
Kırmızı bayrak: Pay ediniminin yenileme dönemine denk gelmesi. Kontrol: Yıllık çıkar çatışması beyanında finansal çıkar sorusu ve eşiği aşan paylarda karar sürecinden çekilme.
5. Aynı sektörde hafta sonu danışmanlığı
Bir yazılım mühendisi, hafta sonları aynı sektörde faaliyet gösteren bir girişime ücretli danışmanlık veriyor. TBK md. 396/3, hizmet ilişkisi sürdükçe işçinin sadakat borcuna aykırı olarak ücret karşılığında üçüncü kişiye hizmet vermesini ve işvereniyle rekabete girmesini yasaklar. Rakip olmayan bir alanda, mesai dışında yürütülen yan iş ise çoğu zaman politikayla yönetilebilen potansiyel bir çatışmadır.
Kırmızı bayrak: Şirket bilgisayarının ya da kod tabanının yan işte kullanılması, yan işin müşterileriyle şirketin müşterilerinin örtüşmesi. Kontrol: Yan işin önceden beyanı ve yazılı onay; onayın sektör, süre ve kullanılmayacak bilgi sınırlarıyla verilmesi.
6. Çalışanın kendi şahıs şirketinden fatura kesmesi
Bir pazarlama uzmanı, kendi adına kurduğu şahıs şirketi üzerinden çalıştığı birime grafik tasarım hizmeti faturalıyor; siparişi de kendisi açıp onaya gönderiyor. Bu gerçek bir çatışmadır ve aynı kişi hem talep eden hem tedarik eden olduğu için görevler ayrılığını da bozar.
Kırmızı bayrak: Tedarikçi kaydındaki adres veya banka bilgisinin bir çalışanın bilgileriyle eşleşmesi. Kontrol: Yeni tedarikçi kaydında çalışan ve yakın taraması, çalışanla ilişkili firmalardan alımlarda bağımsız onay.
Tedarikçi, hediye ve ağırlamada çatışma nasıl görünür?
7. İhale sürerken tedarikçiden akşam yemeği daveti
Açık bir ihalede teklif veren tedarikçi, değerlendirme komitesindeki bir müdürü pahalı bir restorana davet ediyor. Yemek tek başına makul bedelli olsa bile zamanlama görünürdeki bir çatışma yaratır. Uluslararası iyi uygulama rehberleri, ihale ve sözleşme müzakeresi dönemlerinde ağırlama kabul edilmemesini önerir.
Kırmızı bayrak: Davetin teklif teslimi ile karar tarihi arasında gelmesi. Kontrol: İhale süresince ağırlama yasağının politikada yazılı olması ve reddedilen davetin de hediye kayıt defterine işlenmesi.
8. Tedarikçinin karşıladığı seyahat ve konaklama
Bir tedarikçi, fabrika ziyareti için satın alma müdürüne iki gece otel ve uçak bileti ayarlıyor; programa müdürün eşi ve bir günlük serbest gezi de ekleniyor. Açık bir iş amacına bağlı ziyaret meşru olabilir. Eş ve tatil eklentisi ise kişisel menfaat niteliği taşır ve çatışmayı gerçek hâle getirir.
Kırmızı bayrak: Programın önemli kısmının iş dışı etkinliklerden oluşması. Kontrol: Seyahat masrafının mümkünse şirketçe karşılanması, tedarikçi ödemesinde önceden onay. Ayrıntılı ölçütler tedarikçiden hediye kabul etme sınırları yazısında yer alıyor.
9. Yılbaşı öncesi gelen hediye çeki
Müşteri temsilcisine bir distribütörden yılbaşı öncesinde hediye çeki geliyor. Hediye çekleri ve nakit benzerleri, değerinden bağımsız olarak çoğu politikada yasaklanır; kullanım amacı izlenemez ve nakitten farkı azdır. Kamu görevlileri için Etik Davranış İlkeleri Yönetmeliği md. 15, tarafsızlığı etkileyen veya etkileme ihtimali bulunan her türlü eşya ve menfaati hediye kapsamında sayar. Hediyenin hangi noktada rüşvet tartışmasına girdiğini hediye mi rüşvet mi testi ayrıntılı ele alıyor.
Kırmızı bayrak: Hediyenin fiyat görüşmesi ya da sözleşme yenileme dönemine denk gelmesi. Kontrol: Nakit benzeri hediyelerin nazik bir notla iadesi ve iadenin kayda alınması.
Bilgi, fırsat ve dış görevler nasıl çatışmaya dönüşür?
10. Şirketin incelediği fırsatı kişisel olarak değerlendirmek
Bir yatırım uzmanı, şirketin yeni depo için incelediği arsayı öğreniyor ve şirket karar vermeden arsayı bir akrabası adına satın alıyor. Çalışan, görevi sırasında öğrendiği bir fırsatı şirketin aleyhine kullanmış olur. Bu, TBK md. 396'daki sadakat borcuyla doğrudan çelişen gerçek bir çatışmadır.
Kırmızı bayrak: Gizli proje bilgisine erişen kişinin yakınlarının aynı varlıkla ilgilenmesi. Kontrol: Gizli projelerde erişim listesi tutulması ve proje süresince ilgili varlıklara yönelik kişisel işlemlerin beyanı.
11. Yakının yönettiği derneğe sponsorluk önermek
Kurumsal iletişim direktörü, kız kardeşinin yönetim kurulunda olduğu bir derneğe şirket sponsorluğu öneriyor. Dernek meşru bir amaca hizmet ediyor olabilir; sorun, kararı yakınlık bağı olan kişinin yönlendirmesidir. Öneri aşamasında görünürdeki olan çatışma, öneri onaya gittiğinde gerçeğe dönüşür.
Kırmızı bayrak: Sponsorluğun bütçe döngüsü dışında ve aceleyle önerilmesi. Kontrol: Bağış ve sponsorluk başvurularında yakınlık beyanı ve kararın ilişkisi olmayan bir kurulca verilmesi.
12. Müşteri şirkette danışma kurulu üyeliği
Finans direktörü, önemli bir müşterinin danışma kuruluna ücretli üye olarak davet ediliyor. Bu dış görev, müşteriyle yürütülen fiyat ve tahsilat görüşmelerinde iki ayrı sadakat yaratır. Çatışma şimdilik potansiyeldir; müşteriyle bir alacak uyuşmazlığı çıktığında gerçeğe dönüşür.
Kırmızı bayrak: Dış görevin ücretli olması ve şirketle ticari ilişkisi olan bir kurumda bulunması. Kontrol: Dış görevler için önceden onay ve ticari ilişki içindeki kurumlarda görevin sınırlandırılması.
Yönetim kurulu ve eski kamu görevlileri için hangi kurallar geçerli?
13. Yönetim kurulu üyesinin binasını şirkete kiralaması
Bir yönetim kurulu üyesi, sahibi olduğu binayı şirkete ofis olarak kiralamayı öneriyor. TTK md. 395/1'e göre üye, genel kuruldan izin almadan şirketle işlem yapamaz; aksi hâlde şirket işlemin batıl olduğunu ileri sürebilir. Üye, TTK md. 393 gereği bu kiralamanın müzakeresine de katılamaz. Kurulun gözetim rolü için yönetim kurulunun denetim yükümlülüğü yazısına bakılabilir.
Kırmızı bayrak: Kira bedelinin bağımsız bir piyasa değerlendirmesi olmadan belirlenmesi. Kontrol: Genel kurul izni, bağımsız değerleme ve üyenin müzakereye katılmadığının karar tutanağına yazılması.
14. Yönetim kurulu üyesinin rakip girişim kurması
Bir aile şirketinin yönetim kurulu üyesi, şirketle aynı alanda faaliyet gösterecek yeni bir girişim kuruyor. TTK md. 396, üyenin genel kurul izni olmadan şirketin işletme konusuna giren türden ticari bir işlemi kendi veya başkası hesabına yapmasını ve aynı tür işlerle uğraşan bir şirkete sorumluluğu sınırsız ortak olarak girmesini yasaklar.
Kırmızı bayrak: Yeni girişimin şirketin müşterileri ya da çalışanlarıyla temas kurması. Kontrol: Yönetim kurulu üyelerinin dış ticari faaliyetlerini her yıl beyan etmesi ve rekabet riski taşıyan faaliyetlerde genel kurul izninin aranması.
15. Eski kamu görevlisini eski kurumuyla iş takibi için istihdam etmek
Bir inşaat şirketi, bir belediyenin imar biriminden yeni ayrılan bir uzmanı aynı belediyedeki ruhsat işlerini takip etmesi için işe alıyor. 2531 sayılı Kanun md. 2'ye göre bu kişi, ayrılmadan önceki iki yıl içinde çalıştığı kuruma karşı üç yıl süreyle eski görev alanıyla ilgili iş alamaz, komisyonculuk ve temsilcilik yapamaz. Kanunun 4. maddesi aykırılık için altı aydan iki yıla kadar hapis cezası öngörür.
Kırmızı bayrak: Görev tanımının adayın eski kurumuyla yürütülecek işleri öne çıkarması. Kontrol: Eski kamu görevlisi adaylarına son iki yıllık görev geçmişinin sorulması ve üç yıllık süre dolana kadar eski kurumla ilgili işlerde görevlendirilmemeleri.
Bir durumun çıkar çatışması olup olmadığı nasıl değerlendirilir?
Senaryolar farklı olsa da yönetim akışı aynıdır. Uluslararası iyi uygulamada öne çıkan beş adım şöyle uygulanabilir:
- Erken beyan: Çalışan, çatışma ihtimalini karar sürecine girmeden önce yazılı olarak bildirir. Formun alanları için çıkar çatışması beyan formu rehberine bakılabilir.
- Bağımsız değerlendirme: Beyanı, çatışmanın tarafı olmayan bir yönetici ya da uyum birimi inceler ve türünü belirler.
- Önlem seçimi: Karardan çekilme, onay yetkisinin devri, raporlama hattının değiştirilmesi, dış görevin sınırlandırılması veya çıkarın sona erdirilmesi seçeneklerinden uygun olanı seçilir.
- Belgeleme: Beyan, değerlendirmenin gerekçesi ve seçilen önlem tarihleriyle kayda girer.
- Periyodik yenileme: Beyan durum değiştiğinde ve en az yılda bir güncellenir.
Bu akışı yazılı kurala dönüştürmek için çıkar çatışması politikası hazırlama rehberi adım adım yol gösterir. Beyanı sıfırdan tasarlamak istemeyen ekipler ücretsiz çıkar çatışması beyan formu şablonunu indirebilir.
Beyan, değerlendirme ve önlem kaydının tek yerde tutulması, denetimde karar zincirini gösterebilmeyi kolaylaştırır. EthicAll, çıkar çatışması yönetimi modülünde beyanları onay akışı ve kayıt geçmişiyle birlikte bu amaçla sunar.
Sık yapılan hatalar
- Yalnızca gerçek çatışmayı beyan ettirmek: Görünürdeki çatışmalar bildirilmediğinde sorun çoğu zaman dışarıdan gelen bir şikâyetle ortaya çıkar. Politikanın beyan sorularında üç türü de kapsaması gerekir.
- Beyanı yılda bir formla sınırlamak: Çatışmaların çoğu yıl içinde, yeni bir tedarikçi, işe alım ya da dış görevle doğar. Olay bazlı beyan kanalı yıl boyunca açık kalmalıdır.
- Beyanı çatışmanın tarafına onaylatmak: Bir müdürün kendi ekibindeki yakınlıkla ilgili beyanı yine o müdürün onayına gittiğinde değerlendirme bağımsız olmaz. Onay, bir üst kademeye ya da uyum birimine gitmelidir.
- Önlemi kayda geçirmemek: Sözlü olarak çözülen bir çatışma, denetimde kararın gerekçesini göstermez. Seçilen önlem ve tarihi yazılı olmalıdır.
- Reddedilen hediye ve davetleri kaydetmemek: Ret kaydı, aynı tedarikçinin ısrarını ve tekrar eden örüntüyü görünür kılar.
- Yönetim kurulu işlemlerini çalışan politikasıyla yönetmek: TTK md. 393-396 genel kurul izni ve müzakereden çekilme gibi kendine özgü usuller öngörür.
Sıkça sorulan sorular
Çıkar çatışması örnekleri en çok hangi alanlarda görülür?
Çıkar çatışması örnekleri uygulamada en sık satın alma, işe alım ve yönetim kurulu işlemlerinde görülür. Satın almada tedarikçiyle akrabalık veya pay sahipliği, işe alımda yakınların değerlendirilmesi, yönetim kurulunda ise üyenin şirketle işlem yapması öne çıkar. Aynı sektörde yürütülen yan işler ve müşteri ya da tedarikçi kurumlardaki dış görevler de sık karşılaşılan örnekler arasındadır.
Çıkar çatışması olması tek başına ihlal midir?
Çıkar çatışması tek başına ihlal değildir; bir durumdur. İhlal, durumun gizlenmesi ya da kararın çatışmaya rağmen etkilenen kişi tarafından verilmesidir. Beyan edilen ve bağımsız biçimde yönetilen bir çatışma çoğu politikaya uygundur. Yönetim kurulu üyeleri için TTK genel kurul izni ve müzakereye katılmama gibi özel usuller öngörür; bu usullere uyulmaması doğrudan hukuki sonuç doğurur.
Yan iş yapmak çıkar çatışması mıdır?
Her yan iş çıkar çatışması değildir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 396, hizmet ilişkisi sürdükçe işçinin sadakat borcuna aykırı biçimde ücret karşılığında üçüncü kişiye hizmet vermesini ve işvereniyle rekabete girmesini yasaklar. Rakip olmayan bir alanda, mesai dışında ve şirket kaynağı kullanılmadan yürütülen yan iş, beyan edilip onaylandığında genellikle yönetilebilir bir durumdur.
Akrabanın aynı şirkette çalışması çıkar çatışması yaratır mı?
Akrabaların aynı şirkette çalışması tek başına çatışma yaratmaz. Çatışma, bir akrabanın diğeri hakkında işe alım, performans, ücret veya disiplin kararı verdiğinde doğar. Bu nedenle politikalar genellikle akraba istihdamını yasaklamak yerine, aynı raporlama hattında bulunmayı ve birbirleri hakkında karar vermeyi sınırlar. Yakınlığın işe girişte ve her değişiklikte beyan edilmesi beklenir.
Eski bir kamu görevlisini işe almak yasak mı?
Eski bir kamu görevlisini işe almak tek başına yasak değildir. 2531 sayılı Kanun md. 2, kamu görevinden ayrılan kişinin, ayrılmadan önceki iki yıl içinde çalıştığı kuruma karşı üç yıl süreyle eski görev alanıyla ilgili iş almasını, taahhüde girmesini, komisyonculuk ve temsilcilik yapmasını yasaklar. Aykırılık hapis cezası gerektirdiği için şirketin bu süre boyunca kişiyi eski kurumuyla ilgili işlerde görevlendirmemesi beklenir.
Çıkar çatışması beyanı ne zaman yapılmalı?
Çıkar çatışması beyanı işe girişte, yıllık beyan dönemlerinde ve çatışma ihtimali doğduğu anda, karar sürecine girmeden önce yapılır. Yeni bir tedarikçi teklifi, bir yakının işe başvurusu veya ücretli bir dış görev teklifi olay bazlı beyan gerektiren tipik durumlardır. Karar verildikten sonra yapılan beyan, kararın zaten etkilenmiş olabileceği şüphesini ortadan kaldırmaz.
Sonuç
Çıkar çatışması örnekleri birbirinden farklı görünse de ortak yapıları aynıdır: Bir kişinin şirket adına verdiği karara, kendisinin ya da yakınının çıkarı karışır. Senaryoların çoğunda sorun çatışmanın varlığı değil, geç fark edilmesi ve kayda geçmemesidir.
Uygulanabilir ilk adım, bu 15 senaryodan kendi süreçlerinizde karşılığı olanları seçip politikadaki beyan sorularını onlara göre güncellemektir.
Beyan ve değerlendirme sürecinizi bu senaryolar üzerinden nasıl kurabileceğinizi görmek isterseniz EthicAll ekibiyle bir demo planlayabilirsiniz.
Bu içerik hakkında
Yazar: Şeyma İnal, Avukat
Son güncelleme: 31 Ekim 2026
Kaynaklar: Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri ile Başvuru Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik md. 13 ve 15 (RG 13.04.2005); 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu md. 393, 395, 396; 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 396; 2531 sayılı Kamu Görevlerinden Ayrılanların Yapamayacakları İşler Hakkında Kanun md. 2 ve 4.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Senaryolar kurgusal örneklerdir. Somut olaylar için hukuk müşavirinize danışınız.
Bu makale bilgilendirme amaçlı hazırlanmıştır. Hukuki tavsiye niteliği taşımaz.